ديوان اشعار تركي سيد عماد الدين نسيمي در تاريخ 87/8/30 منتشر شد.

در پایان سال 1386 تدوین دیوان اشعار ترکی سید عمادالدین نسیمی توسط استاد به پایان رسید. ایشان تدوین و تصحیح دیوان نسیمی را از بهار سال 1384 آغاز کردند. اما در دواوین موجود از نسیمی، در هم آمیختگی اشعار، تکرار فراوان مضامین، تشابه اشعار و کلمات، تفاوت بار مفهومی و عقیدتی بعضی اشعار، وجود شعرهای مشکوک، ضعیف و گاه فاقد مفهوم، باعث شد تا استاد تصمیم بگیرد که انقلاب و دگرگونی بزرگی در شیوه‌ی تدوین این کتاب به ظهور برسانند. تحولی شگرف که قطعاً تمامی چاپ‌های بعدی دیوان نسیمی را در تمامی دنیا تحت الشّعاع قرار خواهد داد.

علیرغم این که در تعداد کثیری از اشعار، عشق بی‌پروا و اندیشه‌ی عمیق نسیمی در آئینه‌ی منسجم کلمات بار معنایی خود را منتقل می‌کنند، ولی کم نیستند اشعاری که فاقد خصوصیت‌های ذکر شده‌اند. لذا استاد نیز همچون نسیمی، از سر شهامت و با پشتوانه‌ی علمی و نگاه روشنی که در تفکیک سره از ناسره داشتند، این دیوان را به 12 بخش تقسیم کردند. ایشان، خود در مقدمه‌ی کتاب چنین نگاشته‌اند:

« در مجموعه‌ی حاضر که اینجانب از اشعار ترکی این سید مبارز و نستوه ترتیب داده‌ام، با توجه به اعتقادات سید و مضامین اشعار وی، بخشبندی زیر را لحاظ کرده‌ام:

1. شیعیه‌ها و مناقب: دارای اشعاری که در آن‌ها سید، شیعه‌ی جعفری دوازده امامی مخلص بودن خود را به اثبات رسانیده است و مشحون از نص آیات و احادیث و در مناقب چهارده معصوم - علیهم السلام- است.

2. الیفنامه‌ها: دارای اشعاری که در هر بیت از آن‌ها یکی از حروف الفبا تفسیر و یا تبیین شده است.

3. قصیده‌ها: در توحید و نعت و عرفان و سرشار از مضامین وحدت وجود و حروفیه که در میان آن‌ها حتی یک بیت در مدح شاه و سلطان و غیره دیده نمی‌شود.

4. غزل‌ها: شامل غزلیاتی عرفانی، با رمز و راز باطنی که با اشعار عطار، مولوی و حافظ در فارسی و فضولی و نباتی در ترکی برابری می‌کند و چاشنی از مضامین حروفیه دارد.

5. ترجیع‌بندها: دارای چهار ترجیع بند زیبای عرفانی.

6. مثنوی‌ها: دارای سه مثنوی عرفانی.

7. مربع‌ها: دارای یک مربع در مدح حضرت علی (ع) و یک مربع شورانگیز عرفانی.

8. مستزادها: دارای 8 مستزاد که از آن میان 3 مستزاد آخری مشکوک به نظر می‌آید و احتمالاً بعدها به نام نسیمی افزوده شده است.

9. مخمس‌ها: شامل 2 مخمس.

10. تویوق‌ها: شامل 280 تویوق مصرّع و غیر مصرّع با مضامین عرفانی.

11. ملمع‌ها: دارای 7 ملمع به زبان‌های ترکی، عربی و فارسی.

12. نظیره‌ها و اشعار مشکوک: با توجه به اینکه سید در تصوف پیرو مکتب فضل الله حروفی صاحب جاویدان نامه بود، پس از شهادت جانسوزش و با توجه به محبوبیت وی، بسیاری از شعرای حروفی مسلک، اشعاری با تخلص نسیمی ساخته‌ و یا بر اشعارش نظیره سروده و به نام وی معروف کرده‌اند.

گذشته از آن، پس از مرگ او چند شاعر دیگر با تخلص نسیمی شعر سروده‌اند. بیشتر این اشعار در اغلب نسخ خطی و چاپی و حتی در چاپ‌های معتبر دیوان ترکی سید وارد شده است. این گونه سروده‌ها را تا آنجا که توانستم تشخیص بدهم، در بخش سیزدهم کتاب با عنوان «نظیره‌ها و اشعار مشکوک» جمع کردم. نوع این گونه اشعار، گاه شکل در هم ریخته‌ی یک غزل از سید، گاه نظیره‌ای بر سروده‌ای از او و زمانی نیز در بیان بر دار کشیده شدن و ماجراهای بعد از شهادت وی و یا حاوی سخنانی در منقبت او و یا سیاه مشقی با وزن به هم ریخته و دارای مضامین سبک است.

13. تضمین‌ها: دارای چند فقره تضمین و مدحیه‌های سروده شده برای سید نسیمی از سوی شاعران دیگر که توانستم به آن‌ها دست پیدا کنم.

پیش از متن دیوان، مقدمه‌ای در شرح زندگی، مبارزات و اعتقادات سید و شرح مضامین اشعار و ذکر نسخ خطی و چاپی دیوان ترکی وی و شرح ویژگی‌های تدوین حاضر و معرفی آثاری که درباره‌ی سید نوشته شده، آوردم. همچنین نقائص چاپ‌هایی را كه قبل از چاپ حاضر عرضه شده، تذكر دادم و به انتهای مقدمه، منابع نسیمی‌شناسی را نیز تحت نام قایناقلار افزودم.»

این کتاب با آوانگاری نوین ترکی (ۆ - ۏ - ې - ڲ ü,o,ı,y ) که مورد تأیید ایشان است حروف‌نگاری شده است. مشخصات نسخه‌شناسی به همراه وزن عروضی در بالای هر قطعه شعر موجود است که نشان از دقت نظر و علمی بودن کار دارد.

از جمله بخش‌هایی که می‌توان در تمامی کتاب‌های استاد مشاهده کرد، بخشی است به نام افزوده‌ها که شامل فهارس گوناگون است. افزوده‌های دیوان نسیمی نیز 25 بخش گوناگون دارد که می‌تواند در امر «نسیمی پژوهی»، نویسندگان و محققان را کمکی بزرگ باشد. و ایشان را در دستیابی به مضامین اشعار نسیمی راهنمایی کند. و در کنکاش احوال، افکار و آثار او به کار آید. افزوده‌های بیست و پنجگانه به شرح زیر است:

1.     فهرست آیات، احادیث و عبارات و ابیات عربی.

2.     فهرست ترکیبات و عبارات عربی.

3.     فهرست لغات و کلمات عربی.

4.     فهرست لغات و ترکیبات فارسی.

5.     فهرست لغات ترکی.

6.     فهرست ترکیبات عربی- فارسی.

7.     فهرست ترکیبات ترکی- فارسی.

8.     فهرست ترکیبات ترکی- عربی.

9.     فهرست اسامی اشخاص

10. فهرست اسامی مکان‌ها.

11. فهرست اسامی کتاب‌ها.

12. فهرست نام‌های پرندگان.

13. فهرست اسامی قبایل و فرق.

14. فهرست گل‌ها و شکوفه‌ها.

15. فهرست دریاها و رودها.

16. فهرست اصطلاحات نجوم.

17. فهرست نام سنگ‌ها.

18. فهرست اصطلاحات صوفیانه.

19. فهرست اصطلاحات فلسفی.

20. فهرست اصطلاحات موسیقایی.

21. بعضی تلمیحات.

22. معنای ترکی برخی عبارات عربی.

23. کشف الابیات.

24. اسناد و وثیقه‌ها.

25. فهرست تشریحی دیوان.

این کتاب، چراغِ افروخته‌ای است در تیره – روشنِ مسیر پر پیچ و خم ادبیات و عرفان، مخصوصاً «نسیمی پژوهی» که می‌تواند به چشم‌ها سویی و نوری ببخشد. امیدوارم که چراغِ چراغ‌افروزان از طوفان دسایس و شداید به مدد انوار قدسی و الاهی منور باقی بماناد! ادراک و شهامت علمی استاد را ارج می‌نهیم.

قسمتی از مقدمه‌ي عالمانه‌ي استاد به شرح زير است:

نسيمی‌‌نين ادبی يارادېجېلېغې

سید نسیمی‌نین ادبی یارادېجېلېغېنې ایکی دؤوره‌یه بؤلمک اۏلار:

1- 5. ایلک دؤوره

اۏنون 25- 26 یاشلارېنا قده‌ر، یعنی فضل الله نعیمی ایله تانېش اۏلماسې و اۏنون طریقت و مسلکینی قبول ائتمه‌سینه قده‌رکی دؤوره‌نی یارادېجېلېغې‌نېن ایلک دؤوره‌سی آدلاندېرېرېق. بو دؤوره‌ده کی شعرلرینده، اۏ خواجه احمد یسوی (اؤلۆم 562 هـ.) و جلال الدین رومی (اؤلۆم 604 هـ.) تأثیرینده نصیحت آمیز، تعلیمی و حکمتلی شعرلر و اۏن دؤرد معصوم - علیهم السلام- اۆچۆن منقیبه‌لر یازېردی.

سؤز یۏخ کی او بو دؤوره‌ده، شاعیرلیڲینی سېناماغا باشلایان بیر اعتقادلې و ساوادلې گنج کیمی ظهور ائدیر. بۆتۆن شیعیه‌لر، منقیبه‌لر، نصیحت وئریجی غزللر و قصیده‌لر، حکمتلی تویوقلار و مثنویلرینی، بو دؤوره‌یه عائد ائتمک اۏلار.

بئله شعرلرده، عرفان آخېجېلېغې یۏخدور و شعر دیلی قورودور. شاعیرده جۏشغون اۆره‌ک اۏلسادا، جۏشغون دیل یۏخدور. شاعیر حله درین معنالارې لاې بالایلې دیل ایله بیان ائتمڲه ال تاپا بیلمه‌میشدیر. بو دؤوره‌ده شاعیرین ثابت تخلّصوده یۏخدور، اۏ گاه سید، گاه حسینی و گاه سید نسیمی و بعضاً ده هاشمی تخلص ائدیر.

تۆرکجه دیوانېندا‌ بو دؤوره‌یه عائد اۏلان شعرلرینی یۆز قطعه‌یه یاخېن مختلیف قالېبلې شعرلر تثبیت ائتمک اۏلار. بو دؤوره‌یه عائد شعرلرینه عمومیتله نصیحت وئرمه روحو حاکیمدیر:

دیو رجیمه ‌ای‌کؤنۆل! قیلما داهی متابعت،

تانرې‌سؤزۆن‌ائشیدیجک‌صیدق ایله قیل ملازمت.

یاخشېلېق ائیله‌سن، سنا یاخشېلېق ائیلیه خدا،

عاقیبت اصلینه قېلېر خئیره شره مراجعت.

* * *

کؤنۆل وئرمه جهانا، بی‌وفا دېر،

کؤنۆل وئرمک آنا عئین خطا دېر.

بونا جان و دل ایله آنلاو باخ،

فنا دېر بو فنا، سانما بقا دېر.

بقاسې وار ایمیش اۏلسا جهانېن

قالایدې باقی اوش اۏل مصطفا دېر.

جهانېن چۆن بقاسې یۏخ نسیمی،

آنې قویوب حقه دؤنمک روا دېر.

هابئله همین دؤوره‌یه عائد اولان اۏن دؤرد معصوم علیهم السلامېن منقیبه‌لری، اۏنون دیوانې‌نېن مختلیف یئرلرینه سالېنمېشدېر کی بیز هامېسېنې، شیعیه‌لر بؤلۆمۆنه توپلادېق.

2- 5. ایکینجی دؤوره

بو دؤره اۏنون اولغونلوق چاغلارېدېر. ایڲیرمی بئش یاشېندان اعدام اۏلونماسېنا قده‌رکی اۏن ایللیک دؤره‌دیر. بو دؤره‌ده اۏ، فضل الله نعیمی ایله یاخېندان و حضوری اۏلاراق تانېش اۏلور. گرچی نعیمی‌نی قاباقجادان‌دا تانیېردی و حتی گاهدان اۏنون آدېنې اؤزۆنه تخلص کیمی سئچیردی ولاکین یاخېندان تانېش اۏلدوقدان سۏنرا، دۆشۆنجه دۆنیاسې تمامیله دڲیشیر و اۆزۆنه عرفانی مسلک سئچیر و حروفیلر جرگه‌سینه داخیل اۏلور.

سید نسیمی فضل الله تبریزی ایله تانېش اۏلماقدان قاباق‌دا، حقیقی، عشقی و دوغرویولو آختاران بیر شاعیر ایدی. مولانا جلال الدین رومی و حافظ شیرازی‌نېن تأثیری آلتېندا یارېم عرفانی شعرلر یازېردی.

ولاکین حروفیلر جرگه‌سینه گیردیکدن سۏنرا، تام شؤوق و هیجانلار ایچینده عرفانی عئشق ایله دولو شعرلر یازماغا باشلایېر.

بو دؤورده‌‌کی شعرلری‌نېن بعضی مضمونلارې حاققېندا آشاغېدا دانېشېرېق:

1- 2- 5. قرآنی رمزلر

سید نسیمی اؤز شعرلرینده قرآنی رمزلری آچما یۏلونو ایضاح ائتمک اۆچۆن بیر پارا گؤروشلره دایانېر. میثال ایچۆن دئمه‌لییک کی اۏنون نظرینده 4 عنصر (سو، اۏد، تۏرپاق و یئل)، 7 خط (2 قاش، 2 کیپریک، بیر ساچ) بیری- بیرینه ضرب ائدیله‌رک قرآن کریمین اسرارېنې حل ائتمه آچارې اۏلور.

بیر و یا بیر نئچه حرفدن مئیدانا گلن الم، یس، طه، الر کیمی آیه‌لری، حروفیلر محاکمات و مقطعات آدلاندېرېرلار. نسیمی بو آیه‌لردن اؤز شعرلرینده بۏل- بۏل استفاده ائتمیشدیر و اۏندان علاوه داها چۏخ استفاده ائتدیڲی آیه‌لری بئله سېرالاماق اۏلار:

1. کُن فَیَکُون (یس/ 82): یس سوره‌سینده گلن بو آیه‌نی نسیمی وارلېغېن اساس سببی حساب ائدیر:

کاف ایله نون ازلده چۆن علّتیمیزدیر، ای بشر!

جؤوهر لامکان بیزیک، کیم بیله‌ شر حدودوموز.

2. اَلَستُ بِرَبِّکُم (اعراف/ 172): نسیمی بو آیه‌دن ده چۏخ استفاده ائتمیشدیر:

سیرر الست ربّکم چۆن کی گؤتۆردۆ پرده‌یی،

زاهیده آسسې ائیله‌مز خیرقه‌ی پاره- پاره‌سی.

لعلین مئیی الست ایدی جام اۏلمادان هنوز،

خاص ایدی صؤحبتین داها عام اۏلمادان هنوز.

بو آیه‌یه گؤره، تانرې روحلارېن یارادېلماسېندان سۏنرا اۏنلاردن سۏروشموشدورکی آیا من سیزېن ربّینیزه‌م؟ روحلاردان بیر قیسمی بلی و بیر قیسمی ایسه نعم دئمیشلر. بلی دئینلر دۏغرو یۏلا گئده‌نلر حساب اۏلورلار.

3. لَیلَةُ الاَسْری (اسری/ 1): حضرت پیغمبرین معراجېنا اشارت ائده‌ن بو آیه‌دن‌ده، نسیمی دفعه‌لر استفاده ائتمیشدیر و آللاهېن اؤزۆ بنده‌سینی گئجه مسجید اقصایا آپارماسېندان دانېشمېشدېر. 

ای جمالېن سیرر سُبْحانَ الَذّی اَسْری ایمیش،

عَبدُهُ لَیلاً تاپوندو، مَسجِدُ الاَقْصی ایمیش.

4. قابَ قَوسَیْن (نجم/ 9): حروفی آنلایېشېندا، ایکی حرف اۏلان قوسین ایکی قاشا اشاره ائدیر و نسیمی اۏخوجون�