|
اوچونجو درس
توركجه ديل بيليم درسليگي
ب) آددان فعل دوزلدن اكلر
آ- اَ (a-ə)
• آدلار و آدسويلو سؤزجوكلره ياپيشار و فعل دوزلدر. بو اك چوخ ايشلك
دگيلدير:
بوش =
بوشاماق
ياش =
ياشاماق
قان =
قاناماق
آر
ar-ər
• رنگ آدلارينا و آدسويلو سؤجوكلره ياپيشار و دؤنوشلو معنالي فعللر دوزلدر:
آغ =
آغارماق
بوز =
بوزارماق
قيز(يل) =
قيزارماق
قارا =
قارارماق
(قارا+آر+ماق)
• آد كؤكلرينه ياپيشار و كؤكلره گؤرهليك آنلامي وئرن فعل دوزلدر:
كؤز =
كؤزهرمك
باش =
باشارماق
سو =
سووارماق
آل – اَل
al-əl
• آدلارا ياپيشار و دؤنوشو (= رجعي) و ائديلگن (=
متعدي) معنالي فعللر دوزلدر:
آز =
آزاماق
دوز =
دوزلمك
چوخ =
چوخالماق
يؤن =
يؤنلمك
• سونو أونلو ايله قورتاران كؤكه ياپيشاندا، أونلوسو دوشر:
اوجا =
اوجا +آل = اوجالماق
قيسا =
قيسا
+ آل= قيسالماق
ايك
(ik /ık /ük /uk)
گئج =
گئجيكمك
آج =
آجيخماق
دار =
داريخماق
ايل (il
/ıl /ül /ul)
• آدلارا ياپيشار و دؤنوشلو و ائديلگن آنلامي فعللر دوزلدر:
دوز =
دوزلمك
• سونو أونلو ايله قورتاران كؤكلره ياپيشاندا، اكين أونلوسو دوشر:
دوغرو =
دوغرولماق
دورور =
دورولماق
كيچيك =
كيچيلمك
ايمسه (imsə
/ımsə /ümsə /umsə)
آد سؤيلو سؤجوكلره ياپيشار و فعل گؤودهسي دوزلدر:
من =
منيمسهمك
آز =
آزيمساماق
كيچيك =
كيچيمسهمك
دا
(da /də)
آد سويلو سؤجوكلره گلر و فعل گؤودهسي دوزلدر. بو اك آز ايشلنن بير اكدي.
پاريل (ياريلتي) =
پاريلداماق
ايشيل (ايشيلتي) =
آيشيلداماق
پيريل (پيريلتي) =
پيريلداماق
بو اك سس گؤسترن سؤجوكلره ياپيشار، فعل دوزلدر.
ويزيل (ويزيلتي) =
ويزيلداماق
جيويل (جيويلتي) =
جيويلداماق
فيسيل (فيسيلتي) =
فيسيلداماق
گورول (گورولتو) =
گورولداماق
خورول (خورولتو) =
خورولداماق
شيققيل (شيققيلتي) =
شيققيلداماق
خيشيل (خيشيلتي) =
خيشيلداماق
سا
sa)
/
(sə
• آد سويلو سؤجوكلره ياپيشار و ايستك و دوروم بيلديرن فعللر دوزلو:
سو =
سوساماق
غريب =
غريبسهمك
دوراق =
دوراقسان
قير
(qir /qır /qür /qur)
• سس گؤسترن سؤجوكلره ياپاشار و فعل دوزلدر:
هيچ =
هيجقيرماق
قيش =
قيشيرماق
پوس =
پوسگورمك
آس =
آسقيرماق
توف =
توفگورمك
( =
توپورمك)
لا
(la /lə)
• چوخ ايشلنن بير اكدير. آد سويلو سؤجوكلردن فعل دوزلدر:
باش =
باشلاماق
آو =
آولاماق
آغ =
آغلاماق
ديش =
ديشلمك
ايش =
ايشلمك
ياواش =
ياواشلاماق
سلام =
سلامالاماق
سو =
سولاماق
اك =
اكلمك
تامام =
تاماملاماق
داش =
داشلاماق
• بو اكا سس گؤسترن سؤزجوكلرهده ياپيشار:
پات =
پاتلاماق
چات =
چاتلاماق
پوف =
پوفلهمك
هاو =
هاولاماق
جيز =
جيزلاماق
لاش
(laş /ləş)
• آدلارا و آدسويلو كؤكلره و گؤودهلره ياپيشار و دؤنوشلو
آنلامي فعللر دوزلدر:
پيس =
پيسلشمك
فارس =
فارسلاشماق
اؤزگه =
اؤزگهلشمك
باشق =
باشقالاشماق
أؤز =
اوزلشمك
آغير =
آغيرلاشماق
اوزاق =
اوزاقلاشماق
ياخين =
ياخينلاشماق
گؤزل =
گؤزلـلهشمك
چاغداش =
چاغداشلاشماق
لان
(lan /lən)
• آدلاردان فعل دوزلدر: آدلارين هم كؤكلرينه و هم
گؤودهلرينه ياپيشار:
باش =
باشلانماق
دويغو =
دويغوانماي
اوميد =
اوميد لنمك
ياش =
ياشلانماق
بولود =
بولودلانماق
غرور =
غرورلانماق
ج) فعل دن آد و آدسويلو سؤزجوكلر دوزلدن اكلر
آ
(a /ə)
فعللردن آد و آد سويلو سؤجوكلر دوزلدر
دوزمك (=ديزمك) =
ديزه (آبادي)
دوغماق =
دوغا
(طبيعت)
يارماق =
يارا
(بدنده ياريلاراق گؤرسنن يئر چيبان)
آجاق
(acaq /əcəq)
• فعلدن آد دوزلدر:
ايچ =
ايچه جك
گل =
گله جك
گئي =
گئيه جك
آل =
آلاجاق
وئر =
وئرهجك
آغان
(aqan /əqən)
• بيرلشمه اكدير كي فعلدن آد دوزلدر:
دور =
دوراغان
گز =
گزهين
اول =
اولاغان
آر
(ar /ər)
• گئنيش زامان آنلامي آد و صيفت دوزلدن بير اكدير:
يازار (نويسنده)
گولر (خندرو)
چيخار (لياقت)
يئتر (قيز آدي)
آنار (اوغلان آدي)
ياشار (ياشاماق مصدريندن: ياش + ار)
آق
(aq /əq)
• چوخ ايشلهنن اكدير، آد و آدسويلو سؤزجوكلر دوزلدر:
قاچماق =
قاچاق
قورماق =
قوراق
اوركمك =
اوركك
قورخماق =
قورخان
قونماق =
قوناق
قاپماق =
قاپان
سغينماق =
سيغينان
دورماق =
دوراق
ديله مك =
ديلك
ايستهمك =
ايستك
پارلاماق =
پارلاق
آل
(al /əl)
• آز ايشلنن اكدير و فعلدن آد دوزلدر:
دوغماق =
دوغال (طبيعي)
قورماق =
قورال
(مقررات)
آلا
(ala /ələ)
• آز ايشلنيلن اكدير و فعلدن آد دوزلدر:
ائشمك =
ائشهلهمك
ايتمك =
ايتهلهمك
قووماق =
قووالاماق
سرپمك =
سرپهله
مك
آم
(am /əm)
• آز ايشلنيلن اكدير:
آنلاماق =
آنلام
ياشاماق =
ياشام
توپلاماق =
توپلام
آن
(an /ən)
• فعلدن آد سويلو سؤزجوكلر تؤرهدر. چوخ ايشلك بير اكدير.
بو اك ايله دؤزلن سؤزجوكلر، فاعيلي صيفت اولاراق
ايشلهنر:
ياراتماق =
يارادان
بييلمك =
بيلن
باخماق =
باخان
گلمك =
گلن
دوزمك =
دوزن
اوخوماق =
اوخويان
آناق
(anaq /ənəq)
يئتمك =
يئتهنك
(شايستگي)
گلمك =
گلهنك
(سنت و آيين)
اولماق =
اولاناق (امكان)
اي
(i /ı /ü / u)
• چوخ ايشلك اكدير و فعلدن، آد و آدسويلو سؤزجوكلر دوزلدر:
سورماق سورور
يازماق =
يازي
اؤلچمك =
اؤلچو
اؤلمك =
اؤلو
باتماق =
باتي
اؤرتمك =
اؤرتو
دوغماق =
دوغو
گرمك =
گزي
ايجي
(ici /ıcı /ücü / ucu)
آلماق =
آليجي
ازمك =
ازيجي
ساتماق =
ساتيجي
اوخوماق =
اوخوجو
وورماق =
ووروجو
سورمك =
سوروجو
آخماق =
آخيجي
ييخماق =
ييخيجي
ايش
(iş /ış /üş /uş)
دؤنمك =
دؤنوش
اوچاق =
اوچوش
چيخماق =
چيخيش
تانيماق =
تانيش
وورماق =
ووروش
ديرچلمك =
ديرچهليش
اؤيمك =
اؤيوش
ياغماق =
ياغيش
آلماق، وئرمك =
آليش وئريش
ساتماق =
ساتيش
تيكمك =
تيكيش
قورتولماق = قورتولوش
ايك
(ik /ık /ük /uk)
• آدلاردان ائديلگن (مفعولي) صيفت دوزلدر :
دونماق = دونوق
ييرتماق = ييرتيق
سؤكمك = سؤكوك
پوزماق = پوزوق
آچماق = آچيق
سولماق = سولوق
چاپماق = چاپيق
بيتمك = بيتيك
ازمك = ازيك
يانماق = يانيق
دؤنمك = دؤنوك
ايم
(im /ım /üm /um)
• چوخ ايشلنن اكدير:
اؤلمك = اؤلوم
دوغماق = دوغوم
دؤنمك = دؤنوم
ايچمك = ايچيم
بؤلمك = بؤلوم
آتماق = آدديم
سئچمك = سئچيم
قورتماق = قورتوم
اينج
(inc /ınc /ünc /unc)
اؤده مك = اؤدونج (پرداخت)
گولمك = گولونج
سئومك = سئوينج
قورخماق = قورخونج
ايگرنمك = ايرهنج (ايرن + اينج=
ايرهنينج)
قازانماق = قازانج (قازان + اينج= قازانينج)
چي
(çi /çı /çü /çu)
اؤيرنمك = اؤيرهنجي
ديلنمك = ديلنچي
تي
(ti /tı /tü /tu)
• اين
(in /ın /ün /un)
و ان
(an /ən)
اكلري ايله دوزلن فعللره ياپيشار و آد دوزلدر:
باغلانماق = باغلانتي
چيرپينماق = چيرپينتي
آوونماق = آوونتو
گؤرونمك = گؤرونتو
ساللانماق = ساللانتي
توپلانماق = توپلانتي
ديكسنمك = ديكسينتي
قا
(qa /qə)
سوپورمك = سوپورگه
بؤلمك = بؤلگه
بيلمك = بيلگه
دؤنمك = دؤنگه
قان
(qan /qən)
• بو اك آليشقانليق و عادت آنلامي سؤزجوكلر دوزلدر:
ياپيش = ياپيشقان
آليش = آليشقان
دؤيوش = دؤيوشگن
• كي
(ki /kı /kü /ku)
و گي
(gi /gı /gü /gu)
ايشلهنن اكدير:
يازماق = يازغي (سرنوشت)
سيلمك = سيلگي
سايماق = سايغي (احترام)
هؤرمك = هؤرگو
اولماق = اولغو (حادثه)
ايچمك = ايچگي
دويماق = دويغو
سورماق = سورغو
وورماق = وورغو
كين
(kin /kın /kün /kun)
و گين
(gin /gın /gün /gun)
• چوخ ايشلهنن اكدير و فعللردن صيفت دوزلدر:
اوزمك = اوزگون
سوزمك = سوزگون
بيلمك = بيلگين
جوشماق = جوشغون
وورماق = وورغون
سوسماق = سوسغون
قيزماق = قيزغين
سئچمك = سئچگين
داشماق = داشغين
يانماق = يانغين
ما
(ma /mə)
دولماق = دولما
دوزمك = دوزمه
آسماق = آسما
توخونماق = توخونما
بؤلمك = بولمه
سورمك = سورمه
• بو اك جا/جه اكي ايلهده بيرله شر و آد دوزلدر:
تاپماجا، بيلمهجه، قوشماجا، سئچمهجه، دوزمهجه
ماج
(mac /məc)
دؤيمك = دؤيمج
اوغماق = اوغماج
ماز
(maz /məz)
• فعلدن صيفت دوزلدر:
قورتارماز اويون، بيتمز ايش، باغيشلانيلماز گوناه.
ماق
(maq /məq)
• آنلام باخيميندان مصدر اكي ايله فرقلهنير. فعلدن آد و
آد سويلو سوزجوكلر دوزلدر:
چماخماق (وسيله آدي)
قايماق (سرشير)
يئمك (غذا)
مان
(man /mən)
شيشيمك = شيشمان (چاق و فربه)
اؤيرتمك = اؤيرتمن (معلم)
اين
(in /ın /ün /un)
• ايشلك اكدير و فعلدن آد دوزلدر:
اكمك = اكين
بيچمك = بيچين
ييغماق = ييغين
سورماق = سورورن (مساله)
آخماق (آخين)
سايماق = سايين (محترم)
اينتي
(inti /ıntı /üntü /untu)
تؤكمك = تؤكونتو (باخ. تي
(ti /tı /tü /tu)
اكينه)
ساق
(saq /səq)
وارماق = وارساق (چوخ گزن، عاشيق)
توتماق = توتسان (توتولان، اسير)
ايد
(id /ıd /üd /ud)
اومماق = اومود
گئچمك = كئچيد
د) فعلدن فعل دوزلدن اكلر
آر
(ar /ər)
• فعلين كؤك و يا گؤودهسينه ياپيشار ائدرگن (متعددي با
گرايش فاعلي) فعل دوزلدر:
چيخمماق = چيخارماق
قوپماق = قوپارماق
آش
(aş /əş)
• كؤك سونونا ياپيشار و اورتاقليق (=مشاركت) بيلديرن فعل
دوزلدر:
سوماق = سواشماق
يارماق = ياراشماق
دالماق = دالاشماق
گولمك = گولشمك
تيترهمك = تيرهشمك
ايره
(ir /ır /ür /ur)
• يالين فعلدن ائتديرگن فعل دوزلدر:
بيتمك = بيتيرمك
ساوماق = ساوورماق
ايچمك = ايچيرمك
آشماق = آشيرماق
شيشمك = شيشيرمك
بو اكين سونونا «ت» أونسوزوده آرتيريلار: ايچيرتمك، شيشيرتمك و ....
ايش
(iş /ış /üş /uş)
• فعلين سونونا ياپيشار و اورتاقليق (=مشاركت) آنلامي وئرن
فعللر دوزلدر:
بؤلمك = بؤلوشمك
گؤرمك = گؤروشمك
وورماق = ووروشماق
إويمك = دؤيوشمك
يازماق = يازيشماق
چاتماق = چاتيشماق
ايكله
(ikli / ıklı /üklü /uklu)
سورمك = سوروكلمهمك
سايماق = ساييغلاماق
ايل
(il /ıl /ül /ul)
• فعلين كؤك و يا گؤودهسينه ياپيشار و ائديلگن (=متعددي)
فعل دوزلدر:
آچماق = آچيلماق
يازماق = يازيلماق
باخماق = باخيلماق
قاتماق = قاتيلماق
دوزمك = دوزولمك
بوزمك = بوزولمك
اؤيرهنمك = اؤيرهنيلمك
آيماق = آييلماق
اوزمك = اوزورمك
يورماق = يورولماق
ييغماق = ييغيلماق
چكمك = چكيلمك
اين
(in /ın /ün /un)
• فعلين كؤك و يا گؤودهلرينه ياپيشار و فعلين كؤكونه دؤنن
يئني آنلامي دؤنوشلو فعل و يا ائديلگن فعل دوزلدر:
(ائديلگن: بو پارلتار كئچن ايل بازاردان آليندي. دؤنوشلو:
اونون ازيجي سؤزلرينه چوخ آلينديم)
آلماق = آلينماق
سئومك = سئوينمك
سورمك = سورونمك
گؤرمك = گؤرونمك
سورمك = سورونمك
گئيمك = گئيينمك
چورمك = چورونمك
اؤيمك = اؤيونمك
چالماق = چالينماق
سويماق = سويونماق
سيلمك = سيلينمك
بؤلمك = بؤلونمك
ت
(at /ət)
• سون سسي أونلو ايله قورتاران فعل كؤكونه ياپيشار و
ائتديريگن فعل دوزلدر:
آغلاماق = آغلاتماق
دينلهمك = دينلتمك
بكلهمك = بكلتمك
دير
(dir /dır /dür /dur)
تيكديرمك، بيلديرمك، ساتديرماق
اوزدورمك، توتدورماق، يئدير(ت)مك، دوردورماق، يئتديرمك
• اين
(in /ın /ün /un)
اكي ايله دوزلن دؤنوشلو آنلامي فعللري، ائتديرگن آنلامي
ائده ر:
سئوينديرمك، كئچينديرمك، گئيينديرمك
• ايش
(iş /ış /üş /uş)
اكي ايله دوزلن اورتاقليق آنلامي فعللري ائتديرگن آنلامي
ائدهر:
بؤلوشدورمك، گؤروشدورمك، دؤيوشدورمك، يازيشديرماق، چاليشديرماق.
ن
(an /ən)
سيناماق = سينانماق
اؤده مك = اؤده نمك
اويناماق = اوينانماق
اوخشاماق = اوخشانماق
داراماق = دارانماق
|